მოსწავლეთა ოლიმპიადა

მოსწავლეთა ოლიმპიადის მონაწილეთა ცხრილი

განვიხილოთ დიაგრამის რედაქტირებისა და დაფორმატების საკითხები სავარჯიშოს ფონზე, რომელსაც პირობითად „მოსწავლეთა ოლიმპიადა“ ვუწოდეთ. სავარჯიშოს პარალელურად აღწერილი იქნება დიაგრამის დამუშავების თეორიული საფუძვლები. გარდა ამისა, ამ მაგალითში კარგად გამოჩნდება, თუ რომელი მონაცემები ედება საფუძვლად მწკრივებს და რომელი – კატეგორიებს.

ამოცანის ფორმულირება

შევადგინოთ ცხრილი, რომელიც ასახავს მოსწავლეთა ოლიმპიადის რაოდენობრივ მაჩვენებლებს. მონაწილეთა რაოდენობა დახარისხებული იქნება: სვეტებში - კლასის (IX - XII კლასები), ხოლო სტრიქონებში - ქალაქის მიხედვით. ცხრილში უნდა აისახოს აგრეთვე თითოეული ქალაქის წარგზავნილთა ხვედრითი წილი ოლიმპიადის მონაწილეთა მთელ რაოდენობაში (კლასების მიხედვით და მთლიანად), გამოითვალოს ჯამური მაჩვენებლები.

ცხრილის შედგენა

A1 უჯრედში ჩავწეროთ ტექსტი: „მოსწავლეთა ოლიმპიადის მონაწილეთა რაოდენობა“, A2 უჯრედში – ტექსტი: „კლასებისა და ქალაქების მიხედვით“. ორივე ტექსტი განვათავსოთ A:K სვეტების ცენტრში;

მეოთხე სტრიქონში გავაერთიანოთ ორ-ორი უჯრედი და შევიტანოთ მათში კლასების დასახელებები, როგორც ნახატზეა ნაჩვენები;

შევიტანოთ A5:H13 დიაპაზონში ცხრილის სვეტებისა და სტრიქონების დასახელებები და მოსწავლეთა რაოდენობის შესაბამისი მონაცემები (პროცენტების გარდა) ნახატის მიხედვით;

მეთოთხმეტე სტრიქონში მოსწავლეთა რაოდენობის მონაცემების ქვემოთ ჩავწეროთ შესაბამისი სვეტის მონაცემთა ჯამები, რისთვისაც გამოვიყენოთ Formulas პანელის Sum ღილაკი;

ხვედრითი წილის უჯრედებს მივანიჭოთ პროცენტული ფორმატი;

ქალაქების ჩამონათვლის პირველი ელემენტისათვის – „თბილისი“ – IX კლასის შესაბამის სვეტში (C6 უჯრედი) ჩავწეროთ პროცენტის გამოსათვლელი ფორმულა. ფორმულაში თბილისიდან წარდგენილი მოსწავლეთა რაოდენობა (B6) უნდა გაიყოს IX კლასის მოსწავლეთა მთელ რაოდენობაზე, რომელიც გამოთვლილია ამ სვეტის მონაცემთა ბოლოში (B14). ფორმულას შემდეგი სახე ექნება: =B6/B$14; გავავრცელოთ პროცენტის გამოსათვლელი ფორმულა B7:B13 უჯრედებზე;

ანალოგიურად გამოვთვალოთ ხვედრითი წილი სხვა კლასებისათვის;

J სვეტის სათანადო უჯრედებში შევიტანოთ ქალაქების მიხედვით მოსწავლეთა ჯამური რაოდენობების მაჩვენებლების გამოსათვლელი (მაგალითად, თბილისისთვის: =B6+D6+F6+H6), ხოლო K სვეტში – შესაბამისი ხვედრითი წილის ამსახველი ფორმულები.

ცხრილის რაოდენობრივი მაჩვენებლების თვალსაჩინოდ წარმოსადგენად შევადგინოთ სხვადასხვა ტიპის დიაგრამა და შევადაროთ ერთმანეთს.

„მოსწავლეთა ოლიმპიადის“ დიაგრამები

დიაგრამის აგება

დიაგრამის ასაგებად ცხრილში მოცემული პროცენტული მაჩვენებლები, ჯამური მონაცემები და მეხუთე სტრიქონის სათაურები არ არის საჭირო. ამიტომ დავმალოთ მეხუთე სტრიქონი Home მენიუს Format / Hide&Unhide / Hide Rows ბრძანებით, შემდეგ Ctrl კლავიშის ფიქსაციით მოვნიშნოთ C, E, G, I, K სვეტები და Format / Hide&Unhide / Hide Columns ბრძანებით ისინიც დავმალოთ.

ახლა მოვნიშნოთ A4:H13 დიაპაზონი და კლავიატურაზე დავაჭიროთ F11 კლავიშს. ცალკე ფურცელზე შეიქმნება შემდეგი სახის დიაგრამა:

ამ დიაგრამას პირობითად სტანდარტული დიაგრამა ვუწოდოთ. დავაფიქსიროთ მიღებული სტანდარტული დიაგრამის პარამეტრები:

დიაგრამის ტიპი – ჰისტოგრამა (Column);

ფორმატი - ორგანზომილებიანი;

ერთი ფერის სვეტები ნახაზზე მონაცემთა ერთ მწკრივს ქმნის. მონაცემთა მწკრივები აიგება კლასების მიხედვით, ამიტომ სულ ოთხი მწკრივი გვაქვს. თუ რომელი ფერის სვეტი ნახაზზე რომელ კლასს შეესაბამება, ამას დიაგრამის წანაწერი უჩვენებს;

კატეგორიების როლში გამოდის ქალაქების დასახელებები, რომლებიც განთავსებულია აბსცისათა ჰორიზონტალურ ღერძზე (Category Axis);

ორდინატთა ვერტიკალურ ღერძზე (Value Axis) ინტერვალი (0, 70), დაყოფილია 10–ის ბიჯით.

მწკრივის განსაზღვრა ქალაქის მიხედვით

მიღებულ ნახაზზე ოთხ-ოთხი სვეტია დაჯგუფებული. ამ ოთხ სვეტში თითოეული თითო კლასს შეესაბამება. ასეთი დიაგრამა მოხერხებულია ერთი ქალაქის სხვადასხვა კლასის მაჩვენებლების ერთმანეთთან შესადარებლად.

იმისათვის, რომ ერთმანეთს შევადაროთ სხვადასხვა ქალაქის ერთი და იგივე კლასის მაჩვენებლები, დიაგრამაზე ადგილი უნდა შევუცვალოთ კატეგორიებსა და მწკრივებს: კატეგორია მწკრივის სახით წარმოვადგინოთ და პირიქით.

ამისათვის Chart Design პანელში დავაწკაპუნოთ Switch Row / Column ღილაკზე. მივიღებთ:

როგორც ვხედავთ, კლასები გამოჩნდა კატეგორიათა ღერძზე, ხოლო ქალაქებმა გადაინაცვლეს წანაწერში, რომელიც მწკრივის ფერს განსაზღვრავს.

Switch Row / Column ღილაკზე განმეორებითი დაწკაპუნება დიაგრამას პირვანდელ სახეს დაუბრუნებს.

იგივე მოქმედებები სრულდება Select Data Source დიალოგური ფანჯრიდან. იგი მენიუს Chart Design / Select Data ბრძანებით გამოვა ეკრანზე.

მონაცემთა მწკრივის ამოღება და დამატება

ექსელი საშუალებას იძლევა, დიაგრამიდან ამოვიღოთ არსებული ან ჩავამატოთ მონაცემთა ახალი მწკრივი.

დიაგრამიდან მწკრივის ამოღება ძალიან მარტივად ხდება: მოვნიშნოთ იგი და დავაჭიროთ Delete კლავიშს.

წაშლილი მწკრივის აღდგენა შეიძლება Undo ბრძანებით ექსპრეს-პანელიდან ან კლავიშთა Ctrl + z კომბინაციით.

დიაგრამაში მონაცემთა მწკრივის ჩამატება შეიძლება Chart Design / Select Data ბრძანებით მიღებული Select Data Source დიალოგური ფანჯრიდან;

დიაგრამაში მონაცემთა მწკრივის ჩამატება შეიძლება ბუფერითაც:

მოვნიშნოთ ცხრილში მწკრივის მონაცემები და გადავიღოთ მისი ასლი ბუფერში Copy ბრძანებით;

გავააქტიუროთ დიაგრამის ფურცელი ან მოვნიშნოთ დიაგრამა;

შევასრულოთ Paste ბრძანება. მწკრივი სიის ბოლოში დაემატება.

სავარჯიშოს წინა ეტაპზე მიღებული დიაგრამიდან ამოვიღოთ რუსთავისა და გორის შესაბამისი მწკრივები და შემდეგ კვლავ ჩავამატოთ ისინი.

მწკრივთა მიმდევრობის შესაცვლელად Chart Design პანელის Select Data ბრძანებით გამოვიძახოთ Select Data Source დიალოგი, მოვნიშნოთ მწკრივის დასახელება და გადავაადგილოთ Move Up და Move Down ღილაკების დახმარებით.

ახლა Select Data Source დიალოგური ფანჯარა გამოვიყენოთ ჯამური სვეტის მონაცემთა მწკრივის დასამატებლად დიაგრამაზე. ამისათვის:

შევასრულოთ Chart Design პანელის Select Data ბრძანება. მიიღება Select Data Source დიალოგური ფანჯარა;

Chart Data Range ველში ჩავწეროთ =Sheet1!$A$4:$K$13 ამის გაკეთება ადვილია შესაბამისი უჯრედების მონიშვნით;

დახუროთ OK ღილაკით დიალოგური ფანჯარა.

მიიღება ასეთი დიაგრამა:

Design პანელის Switch Row / Column ბრძანებით მიიღება დიაგრამა:

პირველ დიაგრამაზე ჯამური მონაცემები (მათ შეესაბამება მაღალი სვეტები დიაგრამაზე) დაემატა მონაცემთა მწკრივის სახით, ხოლო მეორე დიაგრამაზე (ეს არის სვეტების ბოლო ჯგუფი ქვეშ წარწერით „სულ“) – კატეგორიის სახით.

ამგვარად, დიაგრამაზე კატეგორიის დამატება ტოლფასია მწკრივის დამატებისა და შემდეგ მწკრივებისა და კატეგორიებისათვის ადგილის გაცვლისა.

დიაგრამის ატრიბუტების ამოღება და დამატება

დიაგრამაში წანაწერისა და მონაცემთა წყაროს დამატება / ამოღება ხდება Chart Design პანელის Add Chart Element / Legend და Add Chart Element / Data Table ღილაკებით.

ჩვენს სავარჯიშოს ჩავურთოთ Data Table ღილაკი, შემდეგ რამდენჯერმე დავაწკაპუნოთ Switch Row / Column ღილაკზე. გავაანალიზოთ მიღებული შედეგები.

ცხრილის მონაცემები დიაგრამაზე კვლავ დავმალოთ და Chart Design პანელის Add Chart Element / Chart Title ღილაკით დავამატოთ სათაურის ველი. სათაურად ჩავწეროთ ტექსტი: „მოსწავლეთა ოლიმპიადა“.

Add Chart Element / Axis Titles ბრძანებით დიაგრამაზე დავამატოთ ღერძების დასახელებები: „ქალაქი“ და „მოსწავლეთა რაოდენობა“.

Insert პანელის Text / Text Box ბრძანებით დიაგრამაში შეიძლება ტექსტის ჩართვა, მაგალითად, ელემენტის განმარტების მიზნით. ტექსტის შემცველი კადრი მაუსით შეიძლება მოთავსდეს დიაგრამის ნებისმიერ ადგილზე.

დიაგრამას დავამატოთ ჩანაწერი: „2025 წელი“.

ახლა შევასრულოთ Add Chart Element / Trendline / Linear Trendline ბრძანება, ხოლო დამატებით დიალოგურ ფანჯარაში მივუთითოთ მეათე კლასი. დიაგრამის ნახაზზე გამოჩნდება მონაცემთა ცვლილების ტენდენციის ამსახველი წირი.

დიაგრამის ტიპის შეცვლა

მომხმარებელს საშუალება აქვს შეცვალოს დიაგრამის ტიპი და კონკრეტულ ამოცანას მიუსადაგოს სხვა სახის დიაგრამა.

ჩვენს შემთხვევაში წრიული და მოცულობითი წრიული დიაგრამების შექმნა არ არის მიზანშეწონილი, რადგან მათ მხოლოდ ერთი მწკრივის მონაცემების ასახვა შეუძლიათ. ამ შემთხვევებში დიაგრამაზე მხოლოდ IX კლასის შესაბამისი მონაცემები აისახება.

Add Chart Element / Legend / None ბრძანებით გამოვურთოთ დიაგრამას წანაწერი და Chart Design პანელის Change Chart Type ღილაკით შევცვალოთ იგი სამგანზომილებიანი დიაგრამით. ამისათვის ავირჩიოთ Area ტიპის დიაგრამის 3-D Area ვარიანტი. მიიღება ასეთი დიაგრამა:

დიაგრამის გაფორმება

დიაგრამის გაფორმებაში იგულისხმება მისი ელემენტებისათვის ფერის, ხაზის სისქის, მასშტაბის, შრიფტის, რიცხვითი ფორმატის, განთავსების ადგილისა და სხვა ისეთი ატრიბუტების შერჩევა, რომელიც დიაგრამის გარეგნულ სახეს განსაზღვრავს. დიაგრამის დაფორმატება მისი შემადგენელი ელემენტების ცალ-ცალკე დაფორმატების გზით ხდება. დაფორმატების ინსტრუმენტების უმეტესობა უკვე შესწავლილის ანალოგიურია და მათ ხელმეორედ არ განვიხილავთ.

დაფორმატების ბრძანებებს Format პანელი შეიცავს. გარდა ამისა, ამ პანელის ბრძანება იძახებს Format დიალოგურ ფანჯარას, რომელიც სხვადასხვაა იმის მიხედვით, თუ დიაგრამის რომელი ელემენტია მონიშნული ამ მომენტში: Format Data Series, Format Walls, Format Plot Area და ა.შ.

Format დიალოგის გამოძახება კონტექსტური მენიუდანაც შეიძლება.

უფრო მარტივია დიაგრამის ელემენტის მონიშვნა და კლავიატურაზე Ctrl + 1 კომბინაციის აკრეფა.

კიდევ უფრო მარტივია ზედ ელემენტზე მაუსის ორჯერადი დაწკაპუნება.

მწკრივების მიმდევრობის შეცვლა

დავუბრუნდეთ სავარჯიშოს. ბოლოს მიღებულ სამგანზომილებიან დიაგრამაში მწკრივებსა და კატეგორიებს Chart Design პანელის Switch Row / Column ბრძანებით ადგილი შევუცვალოთ. ამის შემდეგ საჭიროა კატეგორიის ღერძის წანაწერის შეცვლა – „ქალაქის“ ნაცვლად – „კლასი“.

ნახაზზე თბილისისა და ქუთაისის შესაბამისი გრაფიკული ელემენტები წინა პლანზეა და სხვა მონაცემებს ფარავს, რადგან მათ სხვებზე დიდი მნიშვნელობები გააჩნია. გადავწიოთ ისინი უკანა რიგში.

მწკრივთა მიმდევრობის შესაცვლელად Chart Design პანელის Select Data ბრძანებით გამოვიძახოთ Select Data Source დიალოგი, მოვნიშნოთ მწკრივის დასახელება და გადავაადგილოთ Move Up და Move Down ღილაკების დახმარებით.

დიდი ზომის გრაფიკული ელემენტების უკანა პლანზე გადატანით მიიღება ვიზუალურად უკეთ აღსაქმელი დიაგრამა:

კიდევ უფრო უკეთესად აღიქმება დიაგრამა, თუ ნახაზს შემოვატრიალებთ. ამისათვის შევასრულოთ დიაგრამის კონტექსტური მენიუდან 3-D Rotation ბრძანება. დიაგრამის მარჯვნივ გამოჩნდება Format Chart Area დიალოგი:

X Rotation ველში 200 შევცვალოთ 400-ით. დავხუროთ Format Chart Area დიალოგური ფანჯარა.

როგორც ვხედავთ, დიაგრამის ნახაზი შემოტრიალდა და მონაცემები გაცილებით უკეთ გამოჩნდა.

Format Chart Area დიალოგი საკმაოდ დატვირთულია ვიზუალური ველებითა და ღილაკებით, ამიტომ მათ დანიშნულებაში გარკვევა დამოუკიდებლადაც არ უნდა იყოს ძნელი.

საკოორდინატო სისტემა

დიაგრამათა დიდი ნაწილი საკოორდინატო სისტემას შეიცავს. კოორდინატთა სისტემის ღერძებისათვის შესაძლებელია ფერის, ხაზის სისქის, მასშტაბის, შკალის სტილისა და სხვა პარამეტრების შერჩევა. ეს ყველაფერი Format Axis დიალოგიდან კეთდება.

დავუბრუნდეთ Column ტიპის ორგანზომილებიან დიაგრამას, რომელსაც საკოორდინატო სისტემის ღერძები გააჩნია. მოვნიშნოთ ვერტიკალური ღერძი და გამოვიძახოთ Format Axis დიალოგი კონტექსტური მენიუდან ან ღერძზე ორჯერადი დაწკაპუნებით. ამ დროს მაუსის მაჩვენებლის წვერი ზუსტად უნდა იყოს ღერძზე განთავსებული.

Axis Options ჩანართის Minimum და Maximum ველებში განისაზღვრება ღერძზე გადაზომილი მინიმალური და მაქსიმალური მნიშვნელობები;

Major unit და Minor unit ველებში მიეთითება ღერძის შკალის დიდი და პატარა დანაყოფების ფასი.

Axis Options ჩანართში ვნახავთ, რომ ღერძის დიდი დანაყოფის (Major unit) ფასი 10–ის ტოლია, ხოლო მცირე დანაყოფისა (Minor unit) – 2–ის. თუმცა ნახაზზე მცირე დანაყოფები არ ჩანს.

დიდი და მცირე დანაყოფების გამოჩენა / გაქრობას განსაზღვრავენ Major type და Minor type ჩამონათვლის ველები:

None – დანაყოფების გაუქმება;

Inside - შიგა მხრიდან;

Outside - გარეთა მხრიდან;

Cross - ღერძის გადამკვეთი დანაყოფები.

მცირე დანაყოფების გამოსაჩენად დავაყენოთ ამავე ჩანართის Minor type ველში Outside, დავხუროთ დიალოგური ფანჯარა Close ღილაკით და ნახაზის ვერტიკალურ ღერძზე გაჩნდება მცირე დანაყოფებიც:

ღერძის დაფორმატების დიალოგში რიგ-რიგობით შევიტანოთ სხვადასხვა ცვლილება და დავუკვირდეთ, როგორ იცვლება დიაგრამა.

Values in reverse order - მონაცემების შებრუნებული მიმდევრობა ვერტიკალურ ღერძზე;

Logarithmic scale ჩამრთველის ჩართვა გამოიწვევს მნიშვნელობათა ღერძზე ლოგარითმული მასშტაბის გამოსახვას. ეს ნიშნავს, რომ ამ ღერძზე გადაზომილ ტოლ მონაკვეთებს ტოლი მნიშვნელობები კი არ შეესაბამება (მაგალითად, 1, 2, 3), არამედ ათის ხარისხების მიხედვით განსაზღვრული მნიშვნელობები (101, 102, 103).

როდესაც ღერძებზე მრავალნიშნა რიცხვებია დასაწერი, ხანდახან მიზანშეწონილია მათი მასშტაბირება, ანუ მეასედების, მეათასედებისა და ა.შ. მითითება. ეს კეთდება Display units ველიდან;

Horizontal axis crosses გადამრთველი განსაზღვრავს, სად გადაკვეთოს კატეგორიათა ღერძმა მნიშვნელობათა ღერძი.

Format Axis დიალოგურ ფანჯარას უფრო დაწვრილებით აღარ განვიხილავთ. მას სხვა ჩანართებიც გააჩნია, რომლებიც ღერძების ზოგად სახეს განსაზღვრავენ. შესაბამის ინსტრუმენტებზე უკვე გვქონდა საუბარი. მათი დამოუკიდებლად გაცნობა მკითხველისათვის არ უნდა იყოს ძნელი.